پيترو دلا واله ( مترجم : شعاع الدين شفا )
131
سفرنامه پيترو دلا واله ( قسمت مربوط به ايران ) ( فارسى )
كه به آنها ميرزا يعنى شاهزاده مىگويند ، ولى چه بسا ممكن است هر يك بيش از بيست نفر تحت اطاعت خود نداشته باشند . اين افراد بيشتر در دشت و صحرا زندگى مىكنند و بسيار خشن و بىپروا هستند و موجبات صدمهء كلى سرزمينهاى همجوار را فراهم مىسازند . بعد از اراضى لزگىها سرزمين چركسها كه مردمى مسيحى و پيرو كليساى يونان هستند شروع مىشود ، ولى اين افراد كتاب و كشيش ندارند و تصور مىكنم فقط نامى از مسيحيت داشته باشند . بر اين طايفه نيز ميرزاهاى فراوانى حكومت مىكنند كه دائما با لزگىها از يك طرف و با تاتارها از طرف ديگر ، بر سر يغما و چپاول و غارت ، در جنگ و ستيزند و به همين جهت تمام بازارهاى بردهفروشان در مشرقزمين مملو از اسراى چركس و روس و تاتار و لزگى شده است و همه روزه عدهاى از آنان خريد و فروش مىشوند . سرزمين چركسها در بالاى درياچهء خزر تا زمينهاى متعلق به روسها يا به قول ما ، مسكوىها ادامه دارد و تقريبا تا كنار ولگا يعنى شهر هشترخان مىرسد . روسها در شمال درياچهء خزر هستند و با يك تيره از تاتارها همسايگى دارند و سپس نوبت به ازبكها مىرسد كه قلمرو آنها بيشتر در مشرق درياى خزر گسترده شده است و در جوار آنان به سمت شرق تاتارهاى ختايى ساكناند و قسمت جنوبى سرزمين آنان به هندوستان منتهى مىشود . سمرقند كه مقر تيمور لنگ بود و همچنين از بلخ به سمت جنوب و از بخارا به سمت دريا از اراضى ازبكنشين است و در بخارا يكى از خانهاى بزرگ ازبك حكومت مىكند ، كه با شاه ايران دائما در حال جنگ است و دليل آن را بعدا تشريح خواهم كرد . ازبكها و جغتايىها از اقوام سجستان جنوبى هستند ، كه شامل سغدستان و بلخ نيز مىشود ، و بين اين سرزمين و استراباد كه قبلا از آن نام بردهام ، جز يك صحراى كموسعت فاصلهاى وجود ندارد ، كه در آن تركمنها ساكنند . اين قوم چادرنشين امروزه در بيشتر مناطق امپراتورى ايران و حتى در عثمانى پراكندهاند و دائما در حال حركت و ييلاق و قشلاق هستند و تصور مىكنم از تركيه ، قبلا به مناسبتى ، شرحى دربارهء آنان نوشته باشم . مركز اصلى تركمنها سجستان يا تركستان است . تركمن يعنى كسى كه دين خود را عوض كرده است - زيرا اين افراد قبلا بتپرست بودهاند و سپس به دين اسلام گرويدهاند - و امروزه نام تركمن به كسانى كه در اين سرزمين باقى ماندهاند و همچنين به عدهاى از آنان كه بهطور دسته جمعى به اطراف مهاجرت كرده و دائما در حال حركت هستند اطلاق